Leefstijl raakt aan zo veel factoren. Tijdens het congres Leefstijlgeneeskunde in de spreekkamer werd duidelijk hoe breed dat speelveld inmiddels is – van celniveau tot communicatie in het consult.
Lang leven, maar dan anders
In een introductie over longevity door Alja Sluiter en Stefan van Rooijen werd meteen een scherp contrast neergezet. Waar het ideaal is: lang leven, kort ziek en dan overlijden, is de realiteit vaak anders. “We leven lang, maar ook lang met ziekte,” vertelden ze. Inmiddels heeft zo’n 80% van de 65-plussers een chronische aandoening. De sleutel ligt volgens hen in processen die zich grotendeels buiten het zicht afspelen. Op celniveau bijvoorbeeld, waar autofagie – het opruimen van beschadigde celonderdelen – een belangrijke rol speelt. Beweging en vasten kunnen dit proces activeren. Ook voeding kwam uitgebreid aan bod: ultrabewerkte producten, insulineresistentie en het microbioom. Het zijn bekende thema’s, maar de onderliggende mechanismen werden expliciet gemaakt. Die vertaalslag blijkt essentieel. Want als we begrijpen wat er gebeurt – bijvoorbeeld hoe schommelingen in bloedsuiker bijdragen aan ontsteking – ontstaat er ruimte voor gedragsverandering.
Seksuele gezondheid als ingang
Na deze brede aftrap volgde een onderwerp waar we het eigenlijk nog veel te weinig over hebben: seksuele gezondheid. Uroloog Melianthe Nicolai plaatste het expliciet in het kader van leefstijl en cardiovasculaire gezondheid. De kern: de factoren die hart- en vaatziekten veroorzaken, zijn dezelfde als die leiden tot seksuele disfunctie. En juist dat maakt het onderwerp zo bruikbaar in de spreekkamer. “De penis is eigenlijk een antenne van het hart,” beschrijft Nicolai. Kleine bloedvaten reageren eerder op schade, waardoor erectiestoornissen vaak een voorbode zijn van cardiovasculaire problemen. Mannen met erectiestoornissen hebben bijvoorbeeld een duidelijk verhoogd risico op hartinfarcten en beroertes.
Maar de impact reikt verder dan fysiologie. Seksuele klachten raken direct aan identiteit, zelfbeeld en relaties. Dat maakt het onderwerp wat beladen, maar ook krachtig. Waar abstracte gezondheidsdoelen vaak weinig motiveren, kan een concreet en herkenbaar probleem wel beweging op gang brengen. Leefstijlinterventies hebben daarbij aantoonbaar effect. Gewichtsverlies, meer bewegen en betere slaap leiden tot verbetering van zowel cardiovasculaire gezondheid als seksueel functioneren. Hormonen spelen hierin een belangrijke rol. Zo heeft overgewicht direct invloed op testosteronspiegels, wat weer doorwerkt op energie, stemming en libido. Voor zorgverleners ligt hier een duidelijke kans. Seksuele gezondheid is geen losstaand thema, maar een ingang. Een manier om leefstijl bespreekbaar te maken op een niveau dat voor patiënten direct relevant is.
Van duwen naar trekken
De dag werd afgesloten met een presentatie van Genieke Hertoghs, die de focus verlegde van wat we adviseren naar hoe we dat doen. Juist daar blijkt vaak de grootste winst te liggen. Veel zorgverleners proberen patiënten in beweging te krijgen door uitleg, argumenten en herhaling. Maar daarmee spreken ze vooral het rationele brein aan, terwijl gedrag voor het grootste deel wordt gestuurd door het onbewuste. “Hoe harder je duwt, hoe groter de kans dat je weerstand oproept,” aldus Genieke. Push leidt tot defensie: de ander ervaart je als een dreiging in plaats van een bondgenoot.
Het alternatief is ‘pull’: niet overtuigen, maar laten ontstaan. En dat begint met iets ogenschijnlijk eenvoudigs als een open vraag. Niet om informatie op te halen voor de analyse, maar om de ander te laten nadenken in zijn eigen belevingswereld, en te zorgen dat de ander je ziet als vriend en niet als vijand. Opvallend is dat dit vaak tegenintuïtief voelt. Vragen als “Wat heeft u al geprobeerd?” lijken logisch, maar kunnen als beoordelend worden ervaren. Effectiever is het om eerst volledig aan te sluiten: ruimte geven aan hoe iemand nu leeft, inclusief de voordelen daarvan. Pas als iemand zich gezien en begrepen voelt, ontstaat er ruimte voor verandering.
Kleine stappen, grote impact
Hertoghs liet zien hoe subtiel het verschil kan zijn. Het stellen van de juiste vraag op het juiste moment blijkt cruciaal. Nadat de huidige situatie volledig verkend is en er een goede relatie is, kan één vraag het verschil maken: waarom zou je het wél doen? Door daar op door te vragen, ontstaat intrinsieke motivatie. Met een krachtig filmpje liet Genieke de toehoorders zien en ervaren wat dit doet. De zaal hing zichtbaar aan haar lippen. En zelfs toen haar presentatie na drie kwartier ten einde was en het programma eigenlijk afgerond, klonk het verzoek om nog even door te gaan. Nog één techniek, nog één vraag voor in de spreekkamer.
Van kennis naar toepassing
Wat deze dag weer eens duidelijk maakte, is dat leefstijlgeneeskunde deels gaat over kennis en deels over gedrag, motivatie en communicatie. We leren en weten steeds meer over leefstijl en het belang ervan. En tegelijkertijd draait het daar alleen om. De uitdaging zit steeds vaker in de toepassing. In het herkennen van het juiste moment, het kiezen van de juiste ingang en het stellen van de juiste vraag.
