Vrouwen van kleur hebben systematisch een nadeel binnen de huidige gezondheidszorg. De verschillen in gezondheid en zorguitkomsten zijn volgens menopauze arts Efraïm Hart zelden biologisch te verklaren. Ze ontstaan vooral in de organisatie van de zorg , communicatie en welke aannames zorgverleners, vaak onbewust, meenemen de spreekkamer in.
Endometriose is daarbij een illustratief voorbeeld. De diagnose voor deze ziekte krijgen vrouwen gemiddeld pas na zes tot acht jaar . Maar bij vrouwen van kleur duurt dat gemiddeld nog 2 jaar langer. “Dat verschil is geen toeval,” zegt Hart. “Het is het resultaat van taboes, culturele verschillen en systeemfactoren die elkaar versterken.”
Vertraging op 3 niveaus
Op deze 3 niveaus ontstaat het nadeel dat vrouwen van kleur vaak ervaren. “Het begint bij de persoon zelf”, licht Hart toe. “Voordat een vrouw praat over gynaecologische klachten, moet ze daar zelf al een hele grote drempel voor over. Het tweede niveau is de omgeving: buikpijn wordt vaak genormaliseerd door de familie of het gezin – je moeder had het ook, je gaat gewoon naar school. En komen ze dan in het zorgsysteem, dan worden klachten daar ook niet altijd direct efficiënt aangepakt. Op elk niveau ontstaat vertraging, en vrouwen van kleur zijn daar structureel vaker de dupe van.”
Niet genetisch, wel contextueel
Het idee dat vrouwen van kleur ‘anders ziek worden’, klopt volgens Hart maar beperkt. “Intern verschillen mensen met verschillende afkomsten biologisch gezien nauwelijks van elkaar. De grootste verschillen zien we tussen mannen en vrouwen, niet tussen mensen met verschillende huidskleuren.” Wat vaak wordt toegeschreven aan biologie, is in werkelijkheid het gevolg van aanpassing aan de omgeving zoals een donkerder huidskleur.
Toch zijn er wel situaties waarin huidskleur een rol speelt, benadrukt hij. “Neem de saturatiemeter: bij een donkere huid geeft de oximeter in sommige gevallen een te hoge zuurstofsaturatie, wat consequenties kan hebben voor het beleid. Bij sommige patiënten had je sneller aanvullend onderzoek moeten doen.” Maar dat soort technische verschillen verklaart volgens Hart niet de grote en consistente verschillen in ziekte-uitkomsten. “Die zie je over de hele linie: latere diagnoses, meer complicaties rond zwangerschap, hogere sterftecijfers. Dat vraagt om een bredere verklaring.”
Communicatie maakt het verschil
Een belangrijk deel van die verklaring ligt in communicatie. “In de Nederlandse cultuur zijn mensen over het algemeen nogal direct,” zegt Hart. “Veel patiënten komen met een duidelijk lijstje: ik heb deze klachten, hiervoor wil ik hulp. Dat werkt efficiënt. Dan is de kans klein dat iemand zonder vervolgstap de spreekkamer uitloopt.” Maar niet iedereen communiceert zo. “Andere patiënten zeggen: ‘Dokter, wat gaat u voor mij doen?’ Als de hulpvraag minder expliciet naar voren komt, bestaat het risico dat de hulpvraag minder scherp wordt gezien. Niet uit onwil, maar omdat de urgentie niet scherp genoeg op tafel komt.”
Die subtiele verschillen hebben grote gevolgen. “Voor je het weet ben je weer drie maanden verder. En als dat structureel gebeurt bij dezelfde groepen patiënten, dan krijg je ongelijkheid in zorg.” Volgens Hart zien we dat ook terug in de cijfers, zowel internationaal als in Nederland. “In de Verenigde Staten is hier veel onderzoek naar gedaan, maar ook in Nederland zien we dit patroon. Het is geen incident, het zit in bijna elke lijn van zorg.”
Intersectionaliteit in de praktijk
Hart benadrukt dat het niet alleen om huidskleur gaat. “We moeten intersectioneel kijken. Sociaal-economische positie, gender, migratieachtergrond, taal, eerdere ervaringen met zorg, alles grijpt in elkaar.” Cultuursensitieve zorg vraagt daarom om nieuwsgierigheid en reflectie. “Je moet durven vragen stellen, en ook durven erkennen dat je iets niet weet. Dat betekent ook dat je fouten maakt.” Dat kan alleen in een veilige, inclusieve omgeving. “Als de intentie oprecht is – mensen willen helpen – dan kun je samen leren.”
Interesse of micro-agressie
Of een vraag als respectvol of als kwetsend wordt ervaren, hangt sterk af van de context. Hart illustreert dat met een persoonlijk voorbeeld. “Na de geboorte van mijn dochter stelde een verpleegkundige veel vragen over vooral haar haar. Dat voelde als oprechte interesse. We leerden samen. Dat is iets heel anders dan een losse opmerking als ‘Waar kom jij vandaan?’ aan de lunchtafel met 20 mensen. Die sfeer maakt alles uit.” Oprechte interesse in één-op-één contact ervaren mensen anders dan opmerkingen zonder relatie of context.
Onderwijs en bewustwording
In de medische opleiding was er volgens Hart lange tijd weinig expliciete aandacht voor cultuursensitieve zorg. “We leerden wel de ‘vraag achter de vraag’ te stellen, maar dit thema kreeg nauwelijks ruimte.” Dat verandert langzaam. “Er is meer aandacht voor, en mensen met expertise in dit veld worden vaker gevraagd om hierover te spreken. Maar het blijft afhankelijk van de plek waar je werkt en wie het initiatief neemt.”
Van bewustzijn naar betere zorg
Cultuursensitieve zorg hoeft niet ingewikkeld te zijn. “In Nederland houden we van duidelijkheid, en dat is ook een kracht. Maar het vraagt wel dat we beseffen dat niet iedereen diezelfde communicatiestijl heeft.” Volgens hem begint verbetering bij bewustwording, onderwijs en reflectie. “Als je deze verschillen leert herkennen, gaat het over betere zorg voor iedereen.”
