ADHD is vaak een slaapstoornis die we te lang niet zagen

Wie ADHD bij volwassenen nog altijd vooral ziet als een aandachts- of gedragsprobleem, mist een belangrijk deel van het verhaal. Slaap speelt een centrale rol, zegt psychiater Dora Wynchank van PsyQ.  “Bij een groot deel van de mensen met ADHD is de biologische klok ontregeld. En als je slaap niet klopt, kun je eigenlijk niet goed beoordelen wat er verder nog speelt.”

Wynchank doet al jaren onderzoek naar ADHD bij volwassenen, met een specifieke focus op slaap en het biologische ritme. In haar promotieonderzoek liet ze zien hoe sterk ADHD samenhangt met verstoringen in de slaap-waakcyclus. “Ongeveer tachtig procent van de volwassenen met ADHD heeft een verlate slaapfase. Dat zijn de nachtuilen. Hun interne klok zegt simpelweg nog niet dat het tijd is om te slapen.”

Bij deze mensen komt de aanmaak van melatonine gemiddeld anderhalf uur later op gang. Waar anderen rond elf uur slaperig worden, voelen zij zich juist alert. “Het is vaak het moment waarop alles rustiger wordt. Overdag is er uitstelgedrag, afleiding, moeite met focus. ’s Avonds komt er ruimte en energie.” Het gevolg is voorspelbaar: te laat naar bed, te kort slapen en ’s ochtends vroeg weer op moeten. Chronisch slaaptekort ligt dan op de loer.

Dat heeft gevolgen die verder reiken dan vermoeidheid. “Slaaptekort is schadelijk voor de lichamelijke gezondheid,” zegt Wynchank. “We zien verbanden met cardiovasculaire aandoeningen, diabetes, obesitas en stemmingsproblemen. Een deel van die gezondheidsrisico’s bij ADHD loopt via slaap.”

Vier slaapstoornissen, één kwetsbaar systeem

Verlate slaapfase is de meest voorkomende slaapstoornis bij ADHD, maar zeker niet de enige. Insomnie – problemen met inslapen, doorslapen of te vroeg wakker worden – komt voor bij dertig tot tachtig procent, afhankelijk van de studie. Daarnaast zien we relatief vaak rusteloze benen (restless legs syndrome), vooral bij vrouwen. Daarbij speelt een tekort aan ijzer een rol, wat weer invloed heeft op dopaminehuishouding. “Dat heeft niet alleen effect op aandacht en concentratie, maar ook op beweging. Mensen slapen licht, worden wakker van onrustige benen en komen niet in diepe slaap.”

Een vierde probleem is slaapapneu. ADHD hangt samen met slap bindweefsel, wat niet alleen zorgt voor hypermobiliteit in gewrichten, maar ook in de keel. “Dat kan leiden tot snurken en ademstops ’s nachts. Mensen worden telkens even wakker, vaak zonder het te merken. Dat is potentieel gevaarlijk.”

Deze stoornissen kunnen ook samen voorkomen. “Wij zien veel complexe casussen,” zegt Wynchank. “Mensen met ADHD hebben vaak één of twee slaapstoornissen tegelijk. En als er ook angst of depressie speelt, wordt slaap nog verder verstoord.”

Vrouwelijke hormonen doen er een schepje bovenop

Bij vrouwen spelen daar bovenop ook hormonen nog een grote rol. Grote bevolkingsstudies, onder andere uit IJsland, laten zien dat vrouwen met ADHD gemiddeld eerder in de overgang komen en meer klachten ervaren in de perimenopauze. Dalende oestrogeen- en progesteronspiegels hebben directe invloed op slaap, stemming en prikkelverwerking. “Progesteron werkt rustgevend. Als dat wegvalt, slapen vrouwen slechter.” Ook zien we levensfasen waarin klachten toenemen: vlak voor de menstruatie, na de bevalling en in de overgang. “Vrouwen met ADHD hebben meer last van PMS en PMDD, meer slaapproblemen en een verhoogd risico op postnatale depressie.”

Volgens Wynchank vraagt dit om een andere manier van kijken. “Bij vrouwen wordt ADHD vaak later herkend. Slaapproblemen en hormonale veranderingen worden niet altijd in samenhang gezien.”

Eerst slapen, dan pas labelen

Een belangrijke boodschap van Wynchank is dat slaap altijd een plek moet krijgen in de diagnostiek. “Onbehandelde slaapproblemen geven klachten die sterk lijken op ADHD: concentratieproblemen, prikkelbaarheid, impulsiviteit.” De vraag is dan: wat is kip en wat is ei?

“Als je eerst de slaap verbetert en de ADHD-symptomen verdwijnen grotendeels, dan was slaap de kern. Maar vaak blijft er iets over. We weten dat het samenhangt.” Daarom begint de behandeling in veel gevallen met slaap, tenzij er acute psychiatrische problematiek speelt.

Behandeling bestaat uit meerdere stappen. Slaaphygiëne is de basis: vaste routines, minder schermgebruik laat op de avond, zorgen voor een dalende lichaamstemperatuur. Daarnaast is er chronotherapie, waarbij licht wordt ingezet om de biologische klok te verschuiven. “Ochtendlicht helpt de hersenen wakker te worden. Een lage dosis melatonine kan de klok naar voren zetten.” Onderzoek laat zien dat lichttherapie ADHD-klachten met ruim dertig procent kan verminderen, zelfs zonder medicatie.

Meer dan pillen alleen

Medicatie blijft volgens Wynchank de meest effectieve behandeling voor ADHD; psychostimulantia werken bij zeventig tot tachtig procent van de mensen. Maar altijd in combinatie met andere interventies. “Psycho-educatie, vaardigheidstraining en het behandelen van samenhangende problemen zijn essentieel.”

Ze benadrukt dat medicatie bij volwassenen flexibel is. “Het werkt een paar uur. Mensen kunnen zelf bepalen wanneer en hoeveel ze gebruiken.” In bepaalde levensfasen, zoals de perimenopauze, kan aanpassing nodig zijn.

Belangrijk is ook de bredere blik op gezondheid. ADHD hangt samen met leefstijlfactoren: minder bewegen, slechter eten, meer stress, meer middelengebruik. “Ongeveer dertig procent van de mensen met ADHD heeft obesitas. Planning en zelfzorg zijn dan vaak lastig, vermoeidheid leidt tot snaaien, vooral ’s nachts.” Deze ongezondere leefstijl leidt vervolgens weer tot (een verhoogd risico op) andere leefstijlgerelateerde problemen, zoals een grotere kans op hypertensie en infarcten.

Daarom pleit Wynchank voor een integrale benadering. “Als we ADHD behandelen, kijken we niet alleen naar de psyche, maar ook naar slaap, beweging, stress en lichamelijke gezondheid. We moeten mensen blijven behandelen met een holistische blik, en vooral breed blijven kijken.”